ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) یکی از شایع ترین ویروس های منتقل شونده از راه تماس جنسی است که در سراسر جهان میلیون ها نفر را مبتلا کرده است. این ویروس دارای گونه های مختلفی است که از طریق رابطه جنسی واژینال، مقعدی یا دهانی از فرد آلوده به فرد سالم منتقل می شوند. بر اساس میزان خطر ابتلا به بیماری های مختلف، گونههای HPV به دو دسته کم خطر و پرخطر تقسیم می شوند.
گونه های پرخطر این ویروس می توانند در بروز برخی سرطان ها نقش مستقیم داشته باشند. تاکنون ۱۲ گونه پرخطر از این ویروس شناسایی شده اند که شامل انواع ۱۶، ۱۸، ۳۱، ۳۳، ۳۵، ۳۹، ۴۵، ۵۱، ۵۲، ۵۶، ۵۸ و ۵۹ هستند. در این میان، گونه های ۱۶ و ۱۸ از نظر شیوع و قدرت سرطان زایی، بیشترین اهمیت را دارند و به عنوان اصلی ترین عوامل ایجاد کننده سرطان دهانه رحم شناخته می شوند.
در مقابل، گونه های کم خطر ویروس HPV معمولاً باعث ایجاد سرطان نمی شوند. با این حال، برخی از آن ها ممکن است باعث ایجاد زگیل تناسلی در ناحیه تناسلی، مقعد، دهان یا گلو شوند. در نتیجه، آشنایی با انواع مختلف این ویروس و تفاوت میان آن ها برای پیشگیری، تشخیص و درمان مناسب، اهمیت زیادی دارد. در ادامه از این مقاله از دکتر اورولوژی به این موارد میپردازیم.
با ورود ویروس به بدن چه اتفاقی می افتد؟
هنگامی که یکی از گونه های پرخطر ویروس HPV وارد بدن میشود، سیستم ایمنی بدن به طور طبیعی تلاش می کند تا این عامل ویروسی را شناسایی و کنترل کند. در بسیاری از موارد، سیستم ایمنی موفق می شود ویروس را به طور کامل از بین ببرد یا مانع فعالیت آن شود. اما گاهی اوقات، به ویژه در شرایطی که سیستم ایمنی ضعیف باشد یا فرد تحت استرس های مزمن قرار داشته باشد، بدن قادر به مهار کامل ویروس نخواهد بود.
در چنین شرایطی، ویروس پرخطر HPV میتواند برای مدت زمان طولانی، به صورت مزمن و خاموش در سلول های بدن باقی بماند. این حضور طولانی مدت، به تدریج باعث ایجاد تغییراتی در ساختار و عملکرد سلول ها میشود. در ابتدا این تغییرات ممکن است در سطح پیش سرطانی ظاهر شوند، اما اگر این وضعیت شناسایی و درمان نشود، با گذشت زمان ممکن است سلول ها سرطانی شده و زمینه ساز ایجاد سرطان در اندام هایی نظیر دهانه رحم، مقعد، دهان یا گلو شوند زیرا این ویروس تمایل خاصی به آلوده کردن سلول های سنگفرشی این نواحی دارد.
درگیری نواحی مختلف بدن به چه صورت است؟
ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) عامل اصلی در بروز حدود ۹۰ درصد از موارد سرطان مقعد شناخته می شود. این آمار نشان دهنده ی نقش بسیار مهم این ویروس در ایجاد ضایعات سرطانی در این ناحیه است. متأسفانه، موارد جدید ابتلا به سرطان مقعد که ناشی از عفونت با HPV هستند، در سال های اخیر روند افزایشی داشته است. این موضوع نه تنها زنگ خطری برای جوامع مختلف به شمار می آید، بلکه با افزایش نرخ مرگ و میر ناشی از این نوع سرطان همراه است. تأکید بر پیشگیری، تشخیص زودهنگام و آموزش عمومی درباره راه های انتقال HPV می تواند نقش مهمی در کاهش بار این بیماری داشته باشد.
می توان گفت تقریباً تمامی موارد سرطان دهانه رحم، ناشی از عفونت با ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) هستند؛ به ویژه گونه های پرخطر این ویروس. این ارتباط قوی میان HPV و سرطان دهانه رحم، اهمیت پیشگیری و غربالگری منظم را دوچندان میکند. انجام چکاپ های روتین، خصوصا آزمایش پاپ اسمیر، می تواند در مراحل اولیه سلول های غیرطبیعی و پیش سرطانی را شناسایی کند. تشخیص زودهنگام این تغییرات سلولی این امکان را فراهم می کند که پیش از تبدیل شدن آن ها به سرطان، اقدامات درمانی مؤثر انجام شود.
آمارها نشان می دهد که بروز سرطان دهانه رحم در افرادی که هرگز غربالگری انجام نمی دهند یا فاصله زیادی بین مراجعات شان وجود دارد، به مراتب بیشتر از کسانی است که به طور منظم تحت بررسی های دوره ای قرار می گیرند. به همین دلیل، آگاهی رسانی درباره اهمیت پاپ اسمیر و تشویق به انجام غربالگری منظم، یکی از مؤثرترین راهکارها برای کاهش میزان ابتلا به این نوع سرطان محسوب میشود.
علاوه بر نقش پررنگ ویروس HPV در بروز سرطان دهانه رحم و مقعد، شواهد علمی نشان می دهد که این ویروس عامل اصلی حدود ۷۰ درصد از موارد سرطان های اوروفارنژیال (دهان و حلق) نیز می باشد. گونه های پرخطر HPV، خصوصا نوع ۱۶، می تواند سلول های سنگفرشی نواحی دهان، پایه زبان، لوزه ها و حلق را آلوده کرده و در طول زمان تغییراتی در ساختار و عملکرد این سلول ها ایجاد کنند. این تغییرات ممکن است در ابتدا به صورت سلول های پیش سرطانی ظاهر شوند و در صورت عدم درمان، به سرطان های بدخیم ناحیه دهان و حلق منجر گردند.
سرطان آلت تناسلی یکی از سرطان های نادر دستگاه تناسلی مردانه محسوب می شود، اما با این حال نقش ویروس HPV در بروز آن کاملاً مشخص شده است؛ به طوری که بر اساس مطالعات، حدود ۶۳ درصد از موارد این نوع سرطان با آلودگی به گونه های پرخطر HPV، ارتباط مستقیم دارد. این ویروس همچنین نقش قابل توجهی در بروز سرطان های نادر ناحیه تناسلی در زنان ایفا می کند؛ به گونه ای که حدود ۷۵ درصد از موارد سرطان واژن و ۶۹ درصد از موارد سرطان ولوو (فرج) ناشی از عفونت با HPV هستند.
با وجود نادر بودن این سرطانها، سهم بالای HPV در بروز آن ها قابل توجه است.
علائم فرد مبتلا به این ویروس چیست؟
گونه های کم خطر ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) معمولاً منجر به بروز زگیل های پوستی در نواحی مختلفی از بدن می شوند. این زگیل ها عمدتاً در ناحیه تناسلی، مقعد، دهان و گلو ظاهر می شوند و اگرچه از نظر ظاهری ممکن است نگران کننده باشند، اما معمولاً خوش خیم بوده و به ندرت منجر به سرطان میشوند.
در مقابل، گونه های پرخطر HPV اغلب بدون ایجاد علامت خاصی در بدن باقی می مانند. این ویژگی باعث می شود بسیاری از افراد، بدون آن که از آلودگی خود مطلع باشند، ناقل ویروس باشند. با گذشت زمان و بسته به محل درگیری و مدت ماندگاری ویروس در بدن، این گونه ها می توانند تغییراتی در سلول های طبیعی بدن ایجاد کنند. این تغییرات ممکن است به شکل های مختلفی مانند هایپرپلازی (افزایش تعداد سلول ها) و هایپرتروفی (افزایش اندازه سلول ها) ظاهر شوند. در صورت عدم مداخله درمانی، این تغییرات سلولی می توانند زمینه ساز بروز ضایعات پیش سرطانی و در نهایت سرطان در نواحی درگیر شوند.
در این مراحل ممکن است علائم بالینی مختلفی در فرد ظاهر شود. بسته به محل درگیری، این علائم می توانند شامل ایجاد توده های غیرطبیعی، خونریزی های غیرقابل توجیه (مانند خونریزی پس از رابطه جنسی یا بین دوره های قاعدگی در زنان)، درد در ناحیه مبتلا، یا احساس ناراحتی و فشار در اندام های اطراف باشند. متأسفانه بسیاری از این علائم در مراحل پیشرفته بروز می کنند، بنابراین تشخیص زودهنگام از طریق چکاپ های دوره ای و آگاهی از عوامل خطر، نقش کلیدی در پیشگیری از پیشرفت بیماری دارد.
واکسیناسیون بر علیه آن به چه صورت است؟
واکسن گارداسیل (Gardasil) یکی از مهم ترین و مؤثرترین راهکارهای پیشگیری از ابتلا به ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) به شمار می رود. این واکسن علیه ۹ گونه از ویروس HPV طراحی شده که شامل ۷ گونه پرخطر (انواع ۱۶، ۱۸، ۳۱، ۳۳، ۴۵، ۵۲ و ۵۸) و ۲ گونه کم خطر (انواع ۶ و ۱۱) است. گونه های پرخطر یاد شده عامل اصلی بروز بسیاری از سرطان های مرتبط با HPV مانند سرطان دهانه رحم، مقعد و حلق هستند. گونه های کم خطر نیز به طور شایع عامل ایجاد زگیل های تناسلی محسوب می شوند.
مطالعات نشان داده اند که دریافت واکسن گارداسیل می تواند تا حدود ۹۰ درصد از بروز سرطان های ناشی از HPV و همچنین زگیل های تناسلی پیشگیری کند. این سطح از محافظت، اهمیت واکسیناسیون را به ویژه در دوران نوجوانی و پیش از شروع فعالیت جنسی، دوچندان می سازد.
تزریق واکسن گارداسیل در سنین پایین تر، به ویژه پیش از شروع هرگونه تماس جنسی، بیشترین اثربخشی را دارد. به همین دلیل، سازمان های معتبر جهانی مانند سازمان بهداشت جهانی (WHO) و مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری ها (CDC)، سن ۹ تا ۱۴ سالگی را به عنوان زمان مناسب برای شروع واکسیناسیون توصیه می کنند. با این حال، در صورتی که فرد در سنین بالاتر باشد و هنوز واکسیناسیون انجام نداده باشد، تزریق واکسن همچنان می تواند مفید باشد.
تصمیم گیری درباره تزریق واکسن در سنین بالاتر، به بررسی وضعیت سلامت فرد، سوابق پزشکی و نظر پزشک معالج بستگی دارد. حتی افرادی که پیش تر در معرض برخی گونههای HPV قرار گرفته اند نیز ممکن است از محافظت نسبی واکسن در برابر گونه های دیگر ویروس بهره مند شوند.
موثرترین روش پیشگیری از سرطان ناشی از HPVچیست؟
مؤثرترین روش برای پیشگیری از بروز سرطان های مرتبط با HPV، انجام منظم غربالگری در افراد در معرض خطر است. شناسایی به موقع هرگونه تغییر غیرطبیعی در سلول ها، به تشخیص زودهنگام بیماری کمک می کند و در نتیجه، شانس درمان موفقیت آمیز را به طور چشمگیری افزایش می دهد.
برای نمونه، غربالگری زنان از طریق آزمایش HPV و پاپ اسمیر، یکی از مهم ترین راهکارها برای پیشگیری از سرطان دهانه رحم محسوب می شود. این آزمایشها قادرند سلول های پیش سرطانی یا عفونت های پایدار با گونه های پرخطر HPV را پیش از تبدیل شدن به سرطان شناسایی کرده و در نتیجه امکان مداخله و درمان را در مراحل اولیه فراهم آورند.
تفاوت HPV تایپ ۱۶ و ۱۸ در چیست؟
علیرغم اینکه هر دو نوع HPV ۱۶ و HPV ۱۸ در دسته ویروس های پرخطر قرار دارند، اما از نظر قدرت سرطان زایی و نوع بیماری های مرتبط، تفاوت هایی با یکدیگر دارند. HPV ۱۶ شایع ترین نوع پرخطر در سراسر جهان است و به تنهایی عامل بیش از ۵۰٪ از سرطان های دهانه رحم محسوب می شود. این گونه بیشتر با سرطان سلول های سنگفرشی (Squamous Cell Carcinoma) مرتبط است. در مقابل، HPV ۱۸ که دومین نوع شایع پرخطر است، عمدتاً باعث ایجاد آدنوکارسینوم (Adenocarcinoma) میشود که در لایه های عمیقتر دهانه رحم ایجاد می گردد.
ضایعات پیش سرطانی ناشی از HPV ۱۶ معمولاً در کولپوسکوپی قابل شناسایی هستند، اما ضایعات ناشی از HPV ۱۸ اغلب در مراحل اولیه قابل مشاهده نیستند و ممکن است از دید پزشک پنهان بمانند. این تفاوت باعث می شود تشخیص و درمان ضایعات HPV ۱۸ با تأخیر بیشتری همراه باشد. خوشبختانه واکسن گارداسیل ۹، هر دو گونه را پوشش می دهد و می تواند تا حدود ۹۰ درصد از بروز سرطان ها و زگیل های تناسلی ناشی از این ویروس ها جلوگیری کند.
پیشنهاد خواندنی: رابطه با وجود زگیل تناسلی
میزان عفونت زایی، نوع مواجهه و درمان انواع گوناگون آن به چه صورت است؟
ویروس پاپیلومای انسانی (HPV) می تواند باعث ایجاد دیسپلازی، یا همان رشد غیرطبیعی سلول ها، در بافت های مختلف بدن شود. این تغییرات سلولی معمولاً در نواحی پوشیده از سلول های سنگفرشی مانند دهانه رحم (سرویکس)، مقعد، دهان و حلق (اوروفارنکس)، آلت تناسلی مردانه، واژن و ولوو اتفاق می افتد. دیسپلازی ناشی از HPV در طبقه بندی های مختلفی قرار می گیرد که بر اساس شدت تغییرات سلولی، به سه درجه تقسیم می شود: درجه پایین (low-grade)، درجه متوسط (moderate-grade) و درجه بالا (high-grade).
در مواردی که عفونت HPV منجر به دیسپلازی با درجه پایین می شود، معمولاً سیستم ایمنی بدن قادر است ویروس را مهار کرده و به مرور زمان تغییرات سلولی نیز به شکل خودبه خودی بهبود پیدا می کنند. با این حال، در برخی افراد، به ویژه در صورت تداوم عفونت با گونه های پرخطر HPV، این تغییرات می توانند به مرور زمان پیشرفت کنند و به درجات متوسط و بالا برسند. دیسپلازی با درجه بالا، به ویژه اگر در مراحل اولیه تشخیص داده نشود، میتواند با افزایش غیرقابل کنترل سلول های غیرطبیعی همراه باشد و در نهایت به فاز بدخیمی و سرطانی تبدیل شود.
نکته مهم این است که روند پیشرفت دیسپلازی تا سرطان، فرایندی تدریجی است و ممکن است چندین سال طول بکشد. به همین دلیل، غربالگری منظم (مانند تست پاپ اسمیر و تست HPV در زنان) و تشخیص زودهنگام، نقش بسیار مؤثری در پیشگیری از بروز سرطانهای مرتبط با HPV ایفا میکند. همچنین، واکسیناسیون در سنین مناسب میتواند از ابتلا به گونه های پرخطر ویروس جلوگیری کند و این زنجیره خطرناک را از همان ابتدا متوقف نماید.
در مواردی که دیسپلازی ناشی از ویروس HPV به درجات بالاتر برسد، معمولاً درمان لازم می شود. یکی از روش های مؤثر در این مرحله، LEEP (برش الکتروسرجیکال حلقهای) است که با استفاده از جریان الکتریکی، بخش آسیب دیده از بافت دهانه رحم را برمی دارد. بسته به شدت ضایعه، سایر روشهای درمانی نیز ممکن است مورد استفاده قرار گیرد.
در هر صورت، مشاوره با پزشک متخصص برای انتخاب مناسب ترین روش درمانی بسیار اهمیت دارد، زیرا شرایط هر فرد منحصر به فرد است و تصمیم گیری نهایی باید بر اساس بررسی های بالینی و نتایج آزمایش ها انجام شود.
